Stress reactie

Stress reactie

Is een fight or flight reactie bij stress wel zo’n goed idee?

Een van de eerste onderzoekers die zich bezighield met de verschijnselen van stress, was Hans Selye, een Canadees-Oostenrijkse arts en endocrinoloog die het wetenschappelijk concept van stress introduceerde.. Hij ontdekte dat in het lichaam van ratten die onderworpen worden aan stress, een aantal reacties optreden die nauwelijks beïnvloed worden door de aard van de stressor. Hoge of lage temperaturen, intens geluid, elektrische stroomstootjes: de veranderingen in het lichaam waren telkens dezelfde, nl. aantasting van het maagslijmvlies, toename in volume van de bijnieren, schrompelen van lymfeklieren en thymus, en veranderingen in de lichaamsvloeistoffen. Hij noemde dit dan ook het General Adaptation Syndrome (GAS).

Dit syndroom verloopt in drie fasen. Eerst daalt de weerstand: dit is de alarmfase. In de afweerfase stijgt de weerstand. De laatste fase is dan de uitputtingsfase: de weerstand van je lichaam tegen stress daalt gevoelig, je afweersysteem is uitgeput. Deze uitputtingsfase leidt veelal tot burn-out.

Invloed op je gehele organisme

Het is echter een ‘general’ adaptation syndrome: het heeft een invloed op heel je organisme. De eerste reacties vinden plaats in je zenuwstelsel. Van hieruit worden prikkels gestuurd die veranderingen teweegbrengen in zowat alle functies in je lichaam. In de eerste plaats zijn dat je hormonen en je immuniteitssysteem. Die gaan op hun beurt een groot aantal andere processen beïnvloeden.

Het gevolg van deze nerveuze prikkels is dat er hormonen worden aangemaakt die je lichaam in de alarmfase brengen: organen en functies die bij dat vechten of vluchten van nut kunnen zijn, krijgen de absolute prioriteit, andere functies worden in sluimerstand gezet.

Het zenuwstelsel stuurt je hormonen aan. Beide staan op hun beurt in wisselwerking met het immuunsysteem, en dit in een tweerichtingsverkeer.

Cortisol

De voornaamste factor hierin is cortisol. In eerste instantie zorgt cortisol ervoor dat de immuun cellen terecht komen waar ze nodig zijn: de huid en de lymfeklieren. Maar je lichaam kan niet voor altijd in alarm blijven. Na verloop van tijd wordt het alarm afgeblazen. Dit gebeurt onder invloed van cortisol.

In een eerste fase zal cortisol dus je immuunsysteem in een hogere staat van paraatheid brengen, in een tweede fase zal het je immuniteitsweerstand minderen. Het is dus vrij logisch dat in deze fase je vatbaarheid voor infecties wordt beïnvloedt. Langdurige stress maakt je gevoeliger voor infecties. Hoe langer je blijft doorgaan bij stress, hoe moeilijker het wordt om weer tot rust te komen.

Burn-out

Hetzelfde gebeurt wanneer je maar blijft doorwerken ondanks de alarmerende signalen van je lichaam: je stresssysteem raakt ‘opgebrand’; een burn-out. Elke inspanning wordt dan teveel.

Je kent vast wel de fight or flight reactie, die zeer nuttig was voor de oermens, geconfronteerd met een tijger. In de huidige tijd is dat zeker nog nuttig als er een aanstormende vrachtwagen op je af komt, bijvoorbeeld. Alle aandacht van het lichaam gaat daarbij naar die organen en functies die bij dat vechten of vluchten van nut kunnen zijn. De overige functies worden tegelijk op een laag pitje gezet.

Tend and be friend

Shelley Taylor (hoogleraar psychologie aan UCLA (University of California in Los Angeles) kwam voor het eerst op het idee om te onderzoeken hoe vrouwen anders op stress reageren dan mannen. Dat was toen ze op bezoek waren bij stress-onderzoekers die met ratten werkten. Alleen mannetjesratten, zeiden die (mannelijke!) collega’s, want bij vrouwtjes zat de hormonale cyclus in de weg.

Taylor ging het uitzoeken (Tend and Befriend Theory, Shelley E. Taylor, 2002), en het bleek inderdaad het geval: het klassieke idee dat stress leidt tot fight or flightreacties – vechten of vluchten – bleek iets typisch mannelijks. Bezien vanuit de evolutietheorie ligt het voor vrouwen veel meer voor de hand, bedacht Taylor, om in groepen samen te scholen met de kinderen, want met kinderen bij je is het lastig vluchten of vechten. Ze ging op zoek naar bewijs voor een vrouwelijke tegenhanger van het fight or flight-principe. Tend and befriend, noemde ze het: zorgen voor de kinderen en steun zoeken bij elkaar. Vervolgens haalt ze een onderzoek aan waaruit blijkt dat vaders, als ze na een zware dag van hun werk thuiskomen, zich terugtrekken voor de tv en gaan snauwen als ze niet alleen gelaten worden, terwijl moeders, als ze een rotdag hebben gehad, juist extra lief zijn voor de kinderen!

Overleven

Dus als zowel mannen als vrouwen zouden vechten met de tijger dan waren de nakomelingen aan hun lot overgelaten. Om te overleven werkte een ander type reactie wellicht effectiever: het hoofd koel houden, de kinderen beschermen, en daarvoor solidair samenwerken met andere vrouwen. Zo zien we bijvoorbeeld dat bij vrouwen de productie van cortisol, een belangrijk stresshormoon, vooral gestimuleerd wordt door spanningen in relaties, meer bepaald wanneer de vrouw zich niet opgenomen voelt in de groep, terwijl dit bij mannen vooral uitgelokt wordt in situaties waarbij ze worden uitgedaagd, of waarbij ze moeten presteren.

Hormonen

Bij het vrouwelijke tend-and-befriend zouden vooral de hormonen prolactine en oxytocine een rol spelen. Prolactine is een belangrijk hormoon bij de borstvoeding, oxytocine bij de bevalling. Deze hormonen spelen echter ook een belangrijke rol bij de hechting tussen moeder en kind, en de vorming van een hechte relatie tussen man en vrouw. Beide hormonen worden in hun werking versterkt door een ander vrouwelijk hormoon: oestrogeen. Samen met de endorfines oefenen deze stoffen een remmende invloed uit op de fight-or-flight reactie en de hiermee gepaard gaande neuro-hormonale processen. Oestrogeen heeft echter wel een belangrijk nadeel: het belemmert het weer tot rust komen van de stressreactie. Hierdoor verhoogt de gevoeligheid voor stress.

Wil je hier meer over weten? Tijdens de NOGG themadag over Stress en Burn-out wordt hier dieper op ingegaan, evenals in de opleiding Psychosociale Basiskennis.